Rujeneda y identità
L ladin dla Dolomites à ravises neolatines o romaniches: l vën da na varianta regiunela dl latin y mostra su carateristiches retiches, celtiches y nordiches.
Da auzé ora iel che la doi denonimazions ladin y retoroman ne se basea nia sun na rujeneda unica ma sun na cumpëida de idioms cun la medema carateristiches linguistiches.
Chësta familia linguistica possen spartì su te trëi ijules:
- l Ladin dla Dolomites ntëur Mëisules,
- l retoroman ti Grijons,
- y l Furlan tl Friul.
Ladin dla Dolomites
Pra l ladin dla Dolomites iel chëi idioms che vën rujenei tla valedes ntëur Mëisules:
- badiot cun si trëi variantes: badiot dl Alta, ladin de mesaval y marou;
- gherdëina;
- fascian, spartì su te cazet, brach y moenat;
- fedom cun la varianta de Fedom y Col de Santa Lizia,
- ampezan, l idiom de Cortina.
Chësc ultim idiom se desferenzieia mpue dai autri dal pont de ududa linguistich, purëmpò fejel pert dl ladin zentrel: dantaldut per rejons storich -cultureles, per rejons de se sentì pert de na grupa linguistica y per l liam ideologich-culturel.
L badiot, l gherdëina, l fascian, l fodom y l ampezan ne à nia mé na lingia de carateristiches che i lieia, ma i partësc nce n patrimone storich y na tradizion culturela sota y particulera.